पुणे : खरीप पेरणीच्या हंगामासाठी शेतकरी तयारी करत असताना, खताच्या अनियमिततेच्या विरोधात राज्याच्या सर्वात मोठ्या अंमलबजावणी मोहिमेने एक त्रासदायक वास्तव उघड केले आहे: काळ्या बाजाराभोवती बांधलेली समांतर अर्थव्यवस्था. वारंवार सरकारी इशारे आणि नियामक यंत्रणा असूनही शेती निविष्ठांची साठवणूक आणि वळवण्याचे काम सुरूच आहे.राज्याच्या कृषी विभागाच्या अहवालानुसार, अधिकाऱ्यांनी मे अखेरपर्यंत महाराष्ट्रातील तब्बल १६,१६९ खत आणि कृषी निविष्ठा विक्री केंद्रांची तपासणी केली. या मोहिमेमुळे 1,629 कारणे दाखवा नोटीस, 697 परवाने निलंबित, 55 परवाने रद्द आणि 34 एफआयआर नोंदवण्यात आले.या आकडेवारीने राज्याच्या खत वितरण नेटवर्कच्या कार्यप्रणालीबद्दल गंभीर चिंता व्यक्त केली आहे, विशेषत: अशा वेळी जेव्हा शेतकरी पेरणीची तयारी करत आहेत आणि खतांच्या वेळेवर उपलब्धतेवर खूप अवलंबून आहेत. तपासणीत काळाबाजार हे सर्वात व्यापक उल्लंघन असल्याचे आढळून आले.“गावपातळीवरच या प्रथांना आळा घालण्यासाठी हंगाम सुरू होण्यापूर्वी ही कारवाई करण्यात आली होती. ही मोहीम राज्यभर होती आणि एफआयआर नोंदवण्यासारखी कठोर कारवाईही करण्यात आली होती. आणि आमची आक्रमक मोहीम संपूर्ण हंगामात सुरूच राहील,” कृषी संचालक (गुणवत्ता नियंत्रण आणि निविष्ठा) सुनील बोरकर यांनी सांगितले. TOI.कृषी विभागाच्या अधिकाऱ्यांच्या मते, खरीप हंगामात सामान्यत: काळाबाजार वाढतो जेव्हा युरिया, डीएपी आणि एनपीके कॉम्प्लेक्ससारख्या खतांची मागणी राज्यभरातील प्रमुख कृषी क्षेत्रांमध्ये झपाट्याने वाढते.शेतकरी संघटनांचा आरोप आहे की काही डीलर्स विहित दरापेक्षा जास्त दर आकारून मागणी-पुरवठ्यातील तफावतीचे शोषण करतात किंवा खतांसह सूक्ष्म पोषक, कीटकनाशके किंवा वाढ प्रवर्तक यांसारखी अतिरिक्त उत्पादने खरेदी करण्यास शेतक-यांना भाग पाडतात.अहिल्यानगर येथील शेतकरी नेते अनिल घनवट म्हणाले, “दरवर्षी, शेतकरी त्यांना आवश्यक नसलेली उत्पादने खरेदी करण्यास भाग पाडत असल्याची तक्रार करतात. त्यांनी नकार दिल्यास, त्यांना अनेकदा खतांचा साठा उपलब्ध नसल्याचे सांगितले जाते,” असे अहिल्यानगर येथील शेतकरी नेते अनिल घनवट यांनी सांगितले.या कारवाईत खतांचा मोठ्या प्रमाणात साठाही उघडकीस आला. अनियमित स्टॉक स्टोरेज आणि इन्व्हेंटरी पद्धती शोधून काढल्यानंतर प्राधिकरणांनी 728 कारणे दाखवा नोटीस जारी केल्या आणि 271 परवाने निलंबित केले.कृषी कार्यकर्त्यांचा असा युक्तिवाद आहे की होर्डिंग ही सर्वात हानीकारक पद्धतींपैकी एक आहे कारण ती सर्वाधिक मागणीच्या काळात ग्रामीण बाजारपेठांमध्ये कृत्रिम टंचाई निर्माण करते. “सिस्टीममध्ये पुरेसा पुरवठा असूनही अधिकृत आउटलेटमधून खते गायब होतात तेव्हा, शेतकरी घाबरून खरेदीकडे ढकलले जातात. शेवटी त्यांना पाहिजे त्यापेक्षा जास्त पैसे द्यावे लागतात,” शांताराम सरवदे, जे पश्चिम महाराष्ट्रातील कृषी समस्यांवर काम करत आहेत, म्हणाले.अनेक शेतकरी गटांनी असा आरोप केला आहे की मराठवाड्यासारख्या दुष्काळी प्रदेशात अशी टंचाई सामान्य आहे, जिथे शेतकरी आधीच असुरक्षित पाऊस आणि वाढत्या लागवडीच्या खर्चामुळे असुरक्षित आहेत. पुरवठ्याशी संबंधित अनियमिततांव्यतिरिक्त, अधिकाऱ्यांनी कमी दर्जाच्या खतांची प्रकरणे देखील शोधली.“एक शेतकरी संपूर्ण हंगामाची बचत निविष्ठांवर खर्च करू शकतो. जर खताच्या गुणवत्तेशी तडजोड केली गेली, तर त्याचा परिणाम कमी उत्पन्न, घटलेले उत्पन्न आणि वाढत्या कर्जबाजारीपणावर दिसून येतो,” कृषी विद्यापीठाचे प्राध्यापक म्हणाले.
✍🏻मुख्य संपादक – संदिप बारटक्के
