पुणे: पर्यावरणवादी आणि वन्यजीव कार्यकर्त्यांनी जुन्नर वनविभागातील पाणवठ्यांकडे कथित दुर्लक्ष अधोरेखित केले आहे आणि चेतावणी दिली आहे की गंभीर जलस्रोतांची पूर्तता करण्यात अयशस्वी झाल्यास वन्य प्राण्यांना त्यांची तहान भागवण्यासाठी लांब अंतरावर जावे लागेल आणि मानवांशी संघर्षाचा धोका वाढेल.संपूर्ण महाराष्ट्रात उन्हाळा तीव्र होत असताना जुन्नर विभागांतर्गत वनक्षेत्रातील अनेक नैसर्गिक आणि कृत्रिम पाणवठे कोरडे पडले आहेत.वारंवार चेतावणी आणि निवेदन देऊनही वनविभागाने पाण्याचे स्त्रोत पुन्हा भरण्यासाठी किंवा राखण्यासाठी पुरेशा उपाययोजना केल्या नसल्याचे कार्यकर्त्यांनी सांगितले. “हे एक अंदाजित हंगामी संकट आहे, तरीही प्रतिसाद अपुरा आहे. दरवर्षी, जंगलांमध्ये पाण्याची टंचाई निर्माण होते, परंतु वेळीच उपाययोजना होत नाही. परिणामी, प्राणी त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासातून बाहेर ढकलले जातात,” पर्यावरणवादी रमेश गायकवाड म्हणाले.जुन्नर वनविभागामध्ये पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्रे तसेच वन्यजीव कॉरिडॉरचा समावेश आहे आणि ते बिबट्या, हरीण, रानडुक्कर आणि अनेक लहान सस्तन प्राणी आणि पक्षी यांसारख्या प्रजातींचे निवासस्थान आहे.तज्ज्ञांनी सांगितले की, जलकुंभ कोरडे पडल्याने प्राण्यांच्या नैसर्गिक हालचालींमध्ये व्यत्यय येतो आणि ते शेतीच्या शेतात आणि मानवी वसाहतींमध्ये ढकलतात. “वन्यजीवांना नैसर्गिक परिसंस्थेत ठेवण्यासाठी जंगलात पाण्याची उपलब्धता महत्त्वाची आहे. पाणथळ सुकल्यावर प्राण्यांना गावाकडे जाण्याशिवाय पर्याय नसतो. त्यामुळे मानवी जीवन धोक्यात येते आणि प्राण्यांना इजा, पकडणे किंवा मृत्यूचा धोका असतो,” असे कार्यकर्त्या स्नेहा काळे म्हणाल्या.जुन्नर विभागाच्या सहाय्यक वनसंरक्षक स्मिता राजहंस यांनी TOI ला सांगितले: “आमच्याकडे जुन्नर, आंबेगाव, शिरूर आणि खेड तालुक्यांमध्ये पसरलेल्या विभागात 200 हून अधिक जलकुंभ आहेत. ते सुकले आहेत आणि आम्ही स्थानिक टँकर सेवा वापरून ते भरण्याच्या प्रक्रियेत आहोत.”जंगलाच्या सीमेवरील भागात राहणाऱ्या गावकऱ्यांनी वन्य प्राण्यांच्या दर्शनात वाढ झाल्याचे नोंदवले आहे, विशेषत: पहाटे आणि संध्याकाळी उशिरा. शेतकऱ्यांना पिकांचे नुकसान आणि संभाव्य हल्ल्याची भीती वाटते. वनसंरक्षकांनी सांगितले की अशा चकमकी चांगल्या वन व्यवस्थापनाने टाळता येतात.दरवर्षी वॉटरहोलच्या देखभालीसाठी निधी आणि संसाधनांचे वाटप केले जात असले तरी जमिनीवरची परिस्थिती विसंगत असल्याचा आरोपही कार्यकर्त्यांनी केला. “नियोजन आणि अंमलबजावणीमध्ये अंतर आहे. पाण्याचे टँकर तैनात करणे, विद्यमान संरचना दुरुस्त करणे आणि निर्जंतुकीकरण करणे यासारख्या साध्या हस्तक्षेपांमुळे खूप फरक पडू शकतो,” असे पर्यावरण प्रचारक अनिल पवार म्हणाले.एका वरिष्ठ वन अधिकाऱ्याने सांगितले की, “यावर्षी आमच्याकडे आर्थिक चणचण आहे आणि आम्ही आतापर्यंत टँकर सेवा तैनात केलेली नाही.” या समस्येचे निराकरण करण्यासाठी प्रयत्न सुरू आहेत, परंतु रसद आणि वाढते तापमान हे एक आव्हान आहे, असे इतर अधिकाऱ्यांनी सांगितले.कार्यकर्ते आणि शेतकऱ्यांनी वनविभागाला सक्रियपणे नियोजन करण्याचे आणि तात्काळ सुधारात्मक पावले उचलण्याचे आवाहन केले आहे – गंभीर कोरड्या क्षेत्रांचे मॅपिंग करणे, टँकरद्वारे नियमित पाणीपुरवठा सुनिश्चित करणे आणि शक्य असेल तेथे सौर उर्जेवर चालणारे पंप बसवणे. पाणलोट व्यवस्थापन आणि वनक्षेत्रात पावसाचे पाणी साठवणे यासारख्या दीर्घकालीन उपाययोजनांचीही शिफारस करण्यात आली आहे.“हे केवळ वन्यजीव संवर्धनासाठी नाही, तर पर्यावरणीय समतोल राखण्यासाठी आहे. जर आपण आताच पाऊल उचलण्यात अयशस्वी झालो तर त्याचे परिणाम केवळ जंगलातच नव्हे, तर गावे आणि शहरांमध्येही दिसून येतील,” काळे पुढे म्हणाले.
✍🏻मुख्य संपादक – संदिप बारटक्के
