पुणे: मुलांना निष्क्रीयपणे उत्तरे आत्मसात करण्यापेक्षा प्रश्न विचारण्यास प्रोत्साहित केले पाहिजे या स्पष्ट विश्वासासह ग्रिप्स थिएटर इंडियाने ४० वर्षे पूर्ण केली. मोहन आगाशे यांनी पुण्यात स्थापन केलेल्या या कंपनीने बर्लिनमध्ये जर्मन नाटककार वोल्कर लुडविग यांच्या नेतृत्वाखाली बाल नाट्य चळवळीच्या प्रभावाखाली आकार घेतला. TOI सह एका विशेष मुलाखतीत, लुडविग यांनी पुनरुच्चार केला की ग्रिप्सच्या मागे असलेली प्रेरणा ही केवळ मनोरंजन नव्हती. “मुलांना प्रश्न विचारणे योग्य आहे हे सांगणे हा नेहमी उद्देश होता. त्यांनी स्वतंत्रपणे विचार केला पाहिजे आणि समजून घेतले पाहिजे की ते समाजाचा भाग आहेत आणि म्हणून जबाबदार नागरिक आहेत,” लुडविग म्हणाले.ग्रिप्स थिएटरची स्थापना बर्लिनमध्ये 1969 मध्ये अशा वेळी झाली जेव्हा लहान मुलांच्या थिएटरचा अर्थ मुख्यतः परीकथा आणि उत्सवाचे चष्मे होते. लुडविगने सुरुवातीच्या वर्षांचे वर्णन त्या परंपरेपासून जाणीवपूर्वक ब्रेक म्हणून केले. “आम्ही विद्यार्थी चळवळी आणि राजकीय विचारांनी आकाराला आलेल्या काळात सुरुवात केली. आम्ही अधिक थेट, अधिक प्रामाणिक होतो. आम्हाला मुलांच्या समस्या स्टेजवर मांडायच्या होत्या जेणेकरून ते एकटे नाहीत हे त्यांना कळेल,” लुडविग म्हणाले. ग्रिप्स थिएटर इंडियाची स्थापना झाली तेव्हा आगाशे यांनी या तत्त्वज्ञानाचा भारतीय संदर्भात अनुवाद केला आणि त्याचे वर्णन “मनोरंजनाद्वारे जागरूकता विकसित करणे” असे केले. लुडविगने यात जोडले: “सर्वोत्तम पद्धत नेहमीच हसणे असते. ती जगभरात कार्य करते.”ग्रिप्स नाटकांच्या राजकीय स्वरूपामुळे अनेकदा टीका झाली, विशेषतः जर्मनीतील सुरुवातीच्या काळात. मुलांना प्रौढांना प्रश्न विचारण्यासाठी प्रोत्साहन देऊन थिएटर पालकांच्या अधिकाराला कमी करत असल्याचा आरोप लुडविगने आठवला. “आम्हाला सांगण्यात आले की आम्ही अधिकार नष्ट करत आहोत कारण आम्ही म्हणालो की मुलांना का विचारण्याचा अधिकार आहे. पण त्यासाठी थोडा वेळ हवा होता. आज त्या समस्या दूर झाल्या आहेत. जर्मनीमध्ये ग्रिप्सला घरी परत स्वीकारले जाते, ”लुडविग म्हणाले. त्यांचा असा विश्वास आहे की ही स्वीकृती कल्पनांच्या सौम्यतेपेक्षा सतत प्रतिबद्धतेतून येते. “सर्व काही राजकीय आहे. अगदी एकटेपणा, कौटुंबिक संघर्ष किंवा शालेय जीवन. मुलांनी जागरूक असले पाहिजे आणि प्रश्न विचारणे योग्य आहे हे शिकले पाहिजे,” तो पुढे म्हणाला.बऱ्याच नाटकांमध्ये गुंडगिरी, स्थलांतर, तुटलेली कुटुंबे आणि ओळख यांचा समावेश होतो. विस्तृत संशोधन आणि व्यावसायिक मानसशास्त्रीय इनपुट देखील या कथनांना आकार देण्यास मदत करते, विशेषत: आज मुले अति-कनेक्टेड जगात राहूनही अलगाव आणि भावनिक तणावाचा सामना करतात.“आमच्या प्रेक्षकांपैकी सुमारे 35% स्थलांतरित आणि वेगवेगळ्या पार्श्वभूमीतील मुले आहेत. त्यांच्या दैनंदिन समस्या आहेत ज्या आम्ही काम करतो. या अमूर्त कल्पना नाहीत. आम्ही त्यांना दररोज भेटतो,” लुडविग म्हणाले. या दृष्टिकोनाचा सर्वात उल्लेखनीय परिणाम म्हणजे बहु-पिढीतील प्रेक्षकांची निर्मिती, असे ते म्हणाले. ग्रिप्स आता 5 वर्षे वयोगटापासून ते पौगंडावस्थेपर्यंतच्या वयोगटांची पूर्तता करते आणि लुडविगने नमूद केले की प्रभाव अनेक दशकांमध्ये पसरला आहे. “ज्या मुलांनी आमची पहिली नाटकं पाहिली ती आता त्यांच्या मुलांसोबत किंवा नातवंडांसह परत येतात. लोक आम्हाला रस्त्यावर थांबवतात फक्त धन्यवाद म्हणण्यासाठी. ते म्हणतात की ते ग्रिप्सशिवाय त्यांच्या बालपणाची कल्पना करू शकत नाहीत,” लुडविग म्हणाले.भारतात बालरंगभूमीतील ती उत्क्रांती आता एका नव्या टप्प्यात प्रवेश करत आहे. श्रीरंग गोडबोले यांच्या अंतर्गत, ग्रिप्स थिएटर इंडियाने जर्मन ग्रंथांचे रुपांतर करण्यापलीकडे जाण्याची आणि मूळ लेखन, निर्मिती आणि भारतीय सामाजिक-राजकीय वास्तवात रुजलेल्या डिझाइनवर लक्ष केंद्रित करण्याची योजना आखली आहे. लुडविग या शिफ्टचे जोरदार समर्थन करतात. “मी नेहमी म्हणालो की आम्ही भाषांतर करण्यासाठी कलाकृती तयार करत नाही. प्रत्येक देशाच्या स्वतःच्या समस्या असतात. आमच्या भारतीय मित्रांना ते समजले आणि त्यांनी ग्रिप्स विचारसरणीचा वापर करून स्वतःचा आवाज शोधला,” लुडविग म्हणाले. चार दशकांनंतर, ग्रिप्स थिएटर इंडिया आता एक शाखा नसून स्वतःच्या अधिकारात एक चळवळ आहे, जे प्रथम प्रश्न विचारणारे आणि नंतर उत्तरे स्वीकारणारे नागरिक उभे करण्यासाठी वचनबद्ध आहे.
✍🏻मुख्य संपादक – संदिप बारटक्के
