भगवान गौतम बुद्धांच्या प्रज्ञा, करुणा, समता आणि बंधुतेचा संदेश जनसामान्यांपर्यंत पोहोचविण्याच्या उद्देशाने बहुजन हिताय सामाजिक बांधिलकी संस्था, पुणे यांच्या वतीने धम्म विनया मॉनेस्टरी, खडकवासला, पुणे येथील ध्यानसाधना केंद्रात बुधवार, १४ ऑक्टोबर २०२६ रोजी ‘धम्मामृत धम्मपद-अठ्ठकथा खंड २’ या बौद्ध धम्मतत्त्वज्ञानावर आधारित ग्रंथाचा प्रकाशन सोहळा संपन्न झाला. महाराष्ट्राचे राज्यपाल यांचे सचिव मा. डॉ. प्रशांत नरनवरे यांच्या शुभहस्ते या ग्रंथाचे प्रकाशन करण्यात आले.
या सोहळ्याच्या अध्यक्षस्थानी महाराष्ट्र राज्याचे माजी मुख्य सचिव मा. रत्नाकर गायकवाड होते. ग्रंथाचे मुख्य संपादक आयु. सिद्धार्थ लभाणे यांच्यासह विविध क्षेत्रांतील मान्यवर, संपादकीय मंडळाचे सदस्य, धम्म उपासक-उपासिका आणि धम्मप्रेमी मोठ्या संख्येने उपस्थित होते. कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन प्रसिद्ध निवेदक दीपक म्हस्के यांनी केले.
१४ ऑक्टोबर हा दिवस भारतीय इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाचा दिवस आहे. १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूर येथे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी लाखो अनुयायांसह बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली. या ऐतिहासिक धम्मचक्र प्रवर्तन दिनाच्या स्मरणार्थ आयोजित कार्यक्रमाच्या निमित्ताने बुद्धांच्या धम्मविचारांचा प्रसार, सामाजिक समता आणि वैचारिक परिवर्तनाचा संदेश अधोरेखित करण्यात आला.
बहुजन हिताय सामाजिक बांधिलकी संस्था, पुणे यांनी यापूर्वी ‘धम्मपद-अठ्ठकथा खंड १’ प्रकाशित करून धम्म उपासक आणि उपासिकांसाठी उपलब्ध करून दिला आहे. त्याच उपक्रमाचा पुढील टप्पा म्हणून ‘धम्मामृत धम्मपद-अठ्ठकथा खंड २’ प्रकाशित करण्यात आला.
धम्मपद हा भगवान गौतम बुद्धांच्या शिकवणीचा महत्त्वपूर्ण ग्रंथ असून, त्यातील विचार व्यक्तीला विवेक, सदाचार, करुणा आणि आत्मचिंतनाची दिशा देतात. धम्मपद-अठ्ठकथेच्या माध्यमातून बुद्धांच्या शिकवणीचा अर्थ आणि तिच्यामागील तात्त्विक संदर्भ समजून घेण्यास मदत होते. या ग्रंथाच्या प्रकाशनातून बुद्धांच्या कालातीत धम्मशिकवणीचा संदेश अधिकाधिक लोकांपर्यंत पोहोचविण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.
कार्यक्रमाचे प्रास्ताविक करताना मा. रत्नाकर गायकवाड यांनी बौद्ध धम्मतत्त्वज्ञानाची माहिती दिली आणि धम्मपदाचे महत्त्व विशद केले. बुद्धांच्या शिकवणीचा अभ्यास, आचरण आणि समाजातील नैतिक मूल्यांची जोपासना यांची आवश्यकता त्यांनी अधोरेखित केली.
डॉ. प्रशांत नरनवरे यांनी आपल्या भाषणात भगवान बुद्धांच्या धम्माविषयी असलेली दृढ श्रद्धा व्यक्त केली. या कार्यक्रमाला उपस्थित राहिलेल्या सर्वांचे आभार मानताना त्यांनी मा. रत्नाकर गायकवाड यांनी दिलेल्या सन्मानाबद्दल कृतज्ञता व्यक्त केली. गायकवाड यांच्यासारख्या अनुभवी व्यक्तींकडून संस्थात्मक उभारणी, सामाजिक बांधिलकी आणि परिवर्तनवादी कार्याची प्रेरणा मिळत असल्याचे त्यांनी नमूद केले.
डॉ. रत्नाकर गायकवाड यांनी यशदा (YASHADA) या संस्थेत घडवून आणलेल्या परिवर्तनाचा उल्लेख करताना डॉ. नरनवरे यांनी त्यांच्या कार्याचे कौतुक केले. गायकवाड यांच्या नेतृत्वाखाली यशदामध्ये झालेल्या बदलांमुळे संस्थेच्या कार्याला नवी दिशा मिळाली आणि तिने देशातील अग्रगण्य प्रशासकीय प्रशिक्षण संस्थांमध्ये आपले स्थान निर्माण केले, असे त्यांनी नमूद केले.
संस्थांची उभारणी, त्यांचा विकास आणि समाजाभिमुख उपक्रम राबविण्याच्या प्रक्रियेतून आपणही प्रेरणा घेत असल्याचे त्यांनी सांगितले. चांगले मार्गदर्शन आणि दूरदृष्टी यांच्या माध्यमातून संस्थात्मक परिवर्तन घडवून आणता येते, हा अनुभव आपल्या सामाजिक आणि शैक्षणिक उपक्रमांसाठी महत्त्वाचा असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.
डॉ. प्रशांत नरनवरे यांनी आपल्या भाषणात धम्मपद समजून घेण्यासाठी पाली भाषेचे ज्ञान महत्त्वाचे असल्याचे सांगितले. भगवान बुद्धांच्या मूळ शिकवणीचा अभ्यास करण्यासाठी पाली भाषा शिकली पाहिजे. पाली भाषेला अभिजात भाषेचा दर्जा मिळाल्याच्या पार्श्वभूमीवर तिच्या प्रचार-प्रसारासाठी विविध उपक्रम राबविण्यात येत असल्याचे त्यांनी नमूद केले.
सध्या पुणे, नागपूर आणि मुंबई विद्यापीठांमध्ये पाली भाषेचे अध्यापन होत असल्याचे सांगून त्यांनी शैक्षणिक संस्थांमधील समन्वयाचे महत्त्व अधोरेखित केले. राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणाच्या अनुषंगाने शाळा आणि विद्यापीठांमध्ये अभिजात भाषांच्या अध्ययनाला प्रोत्साहन देण्याची गरजही त्यांनी व्यक्त केली.
पाली भाषेच्या अभ्यासक्रमांची आखणी करताना नागपूर विद्यापीठ, पुणे विद्यापीठ आणि मुंबई विद्यापीठातील प्राध्यापक तसेच विभागप्रमुखांचा सहभाग घेण्यात आल्याचे त्यांनी सांगितले. महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळाच्या प्रमुखांशीही यासंदर्भात चर्चा करण्यात आली आहे.
शालेय स्तरावर पाली भाषा शिकविणाऱ्या शिक्षकांची संख्या किती आहे, कोणत्या शाळांमध्ये पाली शिकविली जाते आणि विद्यार्थ्यांपर्यंत हे शिक्षण कसे पोहोचविता येईल, याची माहिती संकलित करण्यावर भर देण्यात येत आहे. या माहितीच्या आधारे अभ्यासक्रम अधिक परिणामकारकपणे तयार करता येईल, असे त्यांनी स्पष्ट केले.
पाली भाषेचा परिचय नव्या पिढीला करून देण्यासाठी लहान व्हिडिओ आणि मजकुराच्या माध्यमातून माहिती उपलब्ध करून देणारे डिजिटल पोर्टल विकसित करण्यात आले आहे. या पोर्टलच्या माध्यमातून इयत्ता पाचवीपासून ते वयाच्या सत्तर वर्षांपर्यंतच्या व्यक्तींना पाली भाषा शिकण्याची संधी उपलब्ध करून देण्याचा प्रयत्न आहे.
हे पोर्टल विनामूल्य असून, त्यासाठी कोणतेही शुल्क आकारले जात नाही किंवा वापरकर्त्यांकडून कोणतेही हक्क मागितले जात नाहीत, असे त्यांनी नमूद केले.
पाली भाषेच्या प्रथम, द्वितीय आणि तृतीय स्तरांवरील अभ्यासक्रमांसाठी व्हिडिओ तयार करण्याचे काम सुरू आहे. पाली भाषा शिकविणारे शिक्षक आणि पाली शिकणारे विद्यार्थी यांच्या सहभागातून शैक्षणिक व्हिडिओ तयार केले जात आहेत. त्यामुळे विद्यार्थ्यांना आपल्या गतीने भाषा शिकता येईल आणि शिक्षकांनाही अध्ययन-अध्यापनासाठी उपयुक्त साधने उपलब्ध होतील.
नागपूर येथे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय कन्व्हेन्शन सेंटरच्या शेजारी असलेल्या महिला व बालविकास विभागात आयुक्त म्हणून कार्यरत असताना मुलांसाठी ऑनलाइन स्टुडिओ सुरू करण्याचा उपक्रम राबविल्याची आठवण डॉ. नरनवरे यांनी सांगितली. नागपूर विद्यापीठातील तसेच इतर संबंधित व्यक्तींशी चर्चा करून व्याख्याने रेकॉर्ड करणे, प्रश्नोत्तरे उपलब्ध करून देणे, ऑनलाइन परीक्षा घेणे आणि परीक्षेनंतर डिजिटल प्रमाणपत्र तयार करणे, अशी व्यवस्था उभारण्याची संकल्पना त्यांनी मांडली.
विद्यापीठांच्या शैक्षणिक परिषदांमध्ये अशा अभ्यासक्रमांना मान्यता देऊन विद्यार्थ्यांना अतिरिक्त किंवा सह-अभ्यासक्रमीय श्रेयांक (क्रेडिट्स) देता येतील, अशी शक्यताही त्यांनी व्यक्त केली. एखादा विद्यार्थी पुढे डॉक्टर किंवा अभियंता झाला, तरी त्याच्याकडे पाली भाषेचे प्रमाणपत्र किंवा डिप्लोमा असेल. त्यामुळे त्याला ज्ञान मिळण्याबरोबरच त्या ज्ञानाची औपचारिक ओळख आणि मान्यताही मिळू शकेल, असे त्यांनी सांगितले.
पाली भाषेचा प्रचार-प्रसार सामाजिक स्तरावर करणाऱ्या पालीवी दराडे यांच्यासारख्या व्यक्तींच्या कार्याचाही डॉ. नरनवरे यांनी उल्लेख केला. पाली भाषा स्वयंसेवी पद्धतीने शिकविणाऱ्या व्यक्तींनी पुढाकार घेऊन स्वतःचे अभ्यासक्रम तयार करावेत आणि आपल्या संस्थांच्या माध्यमातून पाली भाषा व धम्मविचारांचे ज्ञान समाजापर्यंत पोहोचवावे, असे आवाहन त्यांनी केले.
बहुजन हिताय सामाजिक बांधिलकी संस्था, पुणे यांसारख्या संस्थांनी पाली भाषा, धम्मपद आणि अट्ठकथा यांवर आधारित अभ्यासक्रम तयार करून ते विद्यार्थ्यांना विनामूल्य उपलब्ध करून द्यावेत, असे त्यांनी सुचविले. हे उपक्रम देणगी किंवा सामाजिक योगदानाच्या माध्यमातून चालविता येतील. अशा प्रयत्नांतून ज्ञानदानाचे काम व्यापक स्वरूपात करता येईल, असा विश्वास त्यांनी व्यक्त केला.
या पोर्टलवर बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs) समाविष्ट करण्यात आले असून, कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या (AI) साहाय्याने उत्तरांचे मूल्यमापन करून गुण देणे आणि प्रमाणपत्र तयार करणे शक्य होणार आहे. त्यामुळे विद्यार्थ्यांना आपल्या अध्ययनाची प्रगती तपासता येईल आणि पूर्ण केलेल्या अभ्यासक्रमाची नोंदही मिळू शकेल.
DVMP बौद्ध मॉनेस्ट्रीमध्येही सभागृह उपलब्ध असल्याने येथे रेकॉर्डिंग स्टुडिओ उभारण्याची शक्यता त्यांनी व्यक्त केली. अशा स्टुडिओच्या माध्यमातून पाली भाषेचे शैक्षणिक साहित्य तयार करून ते विविध ठिकाणच्या विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचविता येईल. प्रत्येक घरात किमान तीन ते चार अभ्यासक्रम पूर्ण केलेला विद्यार्थी असावा, अशी अपेक्षा व्यक्त करत त्यांनी पाली भाषेचा प्रसार घराघरांत पोहोचविण्याचे आवाहन केले.
समाजाच्या प्रगतीबाबत भाष्य करताना डॉ. नरनवरे यांनी सांगितले की, आरक्षणामुळे शिक्षण आणि नोकरीच्या संधींचे दरवाजे अनेकांसाठी खुले झाले आहेत; मात्र आता शिक्षणासोबत कौशल्यविकास, उद्योजकता आणि आर्थिक स्वावलंबन यांवरही अधिक भर देण्याची गरज आहे. समाजाने केवळ नोकरीच्या संधींपुरते मर्यादित न राहता रोजगारनिर्मिती करणारे उद्योजक घडविण्याच्या दिशेने वाटचाल करावी, असे त्यांनी प्रतिपादन केले.
हे सर्व प्रयत्न करताना धम्मसंस्कारांची जोपासना होणे तितकेच महत्त्वाचे आहे. व्यक्ती किती पैसे कमावते यापेक्षा त्या पैशाचा विनियोग कसा करते, हे अधिक महत्त्वाचे असल्याचे त्यांनी सांगितले. चांगले गुण, चांगल्या सवयी, नैतिक मूल्ये आणि सामाजिक जबाबदारी यांचा विकास केवळ पदवी मिळविण्यापेक्षा अधिक महत्त्वाचा आहे, असे त्यांनी नमूद केले.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी समाजाला दिलेल्या शिक्षण, समता, स्वाभिमान आणि विवेकाच्या संस्कारांमुळे अनेक पिढ्यांना गुलामगिरीच्या मानसिकतेतून बाहेर पडण्याची दिशा मिळाली. तुलनेने कमी कालावधीत समाजाने साधलेल्या प्रगतीचा उल्लेख करताना त्यांनी ऐतिहासिक संघर्ष आणि वर्तमानातील आव्हाने यांचाही संदर्भ दिला.
शिक्षणाच्या सर्वोच्च संस्थांमध्ये प्रवेश मिळविल्यानंतरही सामाजिक भेदभावाची समस्या पूर्णपणे संपलेली नाही. भेदभावाचे स्वरूप बदलले असले तरी त्याची आव्हाने कायम आहेत. IIT सारख्या प्रतिष्ठित संस्थांतील विद्यार्थ्यांनाही विविध प्रकारच्या समस्यांचा सामना करावा लागत असल्याचे त्यांनी नमूद केले. काही विद्यार्थ्यांना विनामूल्य इंटर्नशिप मिळवितानाही अडचणी येत असल्याच्या उदाहरणातून कौशल्य, संधी आणि सामाजिक समतेसाठी सातत्याने काम करण्याची गरज त्यांनी अधोरेखित केली.
समाजाला आधुनिक तंत्रज्ञानाशी जोडण्यासाठी सुरू करण्यात आलेल्या आणखी एका उपक्रमाची माहिती देताना डॉ. नरनवरे यांनी ‘धम्मसेवा’ या ॲपचा उल्लेख केला. या ॲपचे उद्घाटन १८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी नागपूर येथे होणार असल्याचे त्यांनी सांगितले.
‘धम्मसेवा’ ॲपच्या माध्यमातून शिक्षण, रोजगार, उद्योजकता, मार्गदर्शन आणि सामाजिक उपक्रम यांना एकत्र आणण्याचा प्रयत्न आहे. या व्यासपीठावर नोकरीच्या संधी उपलब्ध करून देणे, नियोक्त्यांना उमेदवारांची निवड करणे, ऑनलाइन मुलाखती घेणे आणि रोजगार शोधणाऱ्या व्यक्तींना योग्य संधींपर्यंत पोहोचविणे शक्य होणार आहे.
याशिवाय, एखाद्या लेखकाला किंवा प्रकाशकाला स्वतःची पुस्तके विक्रीसाठी उपलब्ध करून देता येतील आणि इच्छुक वाचकांना थेट प्रकाशकाकडून पुस्तके खरेदी करता येतील. मेंटॉरशिप कार्यक्रम, सामाजिक उपक्रम, धम्मयात्रा, वस्तू व सेवा, तसेच सनदी लेखापाल (CA), वकील आणि इतर व्यावसायिकांच्या सेवा यांची माहितीही या व्यासपीठावर उपलब्ध करून देण्याची संकल्पना आहे.
आधुनिक शिक्षण देणाऱ्या संस्था आणि सामाजिक संघटनांना या ॲपवर आपली माहिती व उपक्रम नोंदविता येतील. सदस्यत्व स्वीकारणे, फ्रेंड रिक्वेस्ट पाठविणे आणि स्वीकारणे, तसेच वर्षभरातील कार्यक्रमांची माहिती पाहणे अशा सुविधांमुळे समाजातील व्यक्ती, संस्था आणि व्यावसायिक यांच्यात परस्पर संपर्क वाढविता येईल. शिक्षण, रोजगार आणि सामाजिक बांधिलकी यांना एकाच डिजिटल व्यासपीठावर आणणे हा या उपक्रमाचा मुख्य हेतू आहे.
भाषणाच्या समारोपात डॉ. नरनवरे यांनी भगवान बुद्ध आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचारांचा प्रसार करण्यासाठी प्रत्येकाने आपल्या परीने योगदान देण्याचे आवाहन केले. समाजासाठी काम करताना प्रत्येक गोष्ट परिपूर्ण असली पाहिजे, अशी अपेक्षा ठेवण्याऐवजी उपलब्ध साधनांमधून काम सुरू करणे महत्त्वाचे आहे. पॉडकास्ट तयार करणे, शैक्षणिक व्हिडिओ बनविणे, पाली भाषा शिकविणे, अभ्यासक्रम विकसित करणे किंवा सामाजिक उपक्रम राबविणे अशा विविध माध्यमांतून प्रत्येकजण योगदान देऊ शकतो, असे त्यांनी सांगितले.
या संपूर्ण कार्यप्रवासात डॉ. रत्नाकर गायकवाड यांच्याकडून मिळालेल्या प्रेरणेचा उल्लेख करताना डॉ. नरनवरे यांनी त्यांना एक उत्तम शिक्षक आणि मार्गदर्शक संबोधले. त्यांच्या मार्गदर्शनामुळे संस्थात्मक विकास, शैक्षणिक उपक्रम आणि सामाजिक परिवर्तनाच्या दिशेने काम करण्याची प्रेरणा मिळाल्याची भावना त्यांनी व्यक्त केली.
कार्यक्रमाच्या शेवटी संस्थेचे सेक्रेटरी आयु. विलास वनशिव यांनी उपस्थितांचे आभार मानले.
या कार्यक्रमास ग्रंथाच्या संपादकीय मंडळातील आयु. विनायक जगताप गुरुजी, आयु. सुहास कांबळे गुरुजी, संस्थेचे संस्थापक अध्यक्ष तथा विश्वस्त एम. टी. कांबळे, अण्णासाहेब बोदाडे, माजी विश्वस्त आयु. रवींद्र दुधेकर, वसंत साळवे, अण्णासाहेब बोदडे, पिंपरी-चिंचवड महानगरपालिकेचे नगररचना विभागाचे उपसंचालक मा. ललित खोब्रागडे, निवृत्त डीसीपी उत्तमराव बोदावडे, नागसेन सोनारे, डॉ. प्रकाश कणसे यांच्यासह अनेक मान्यवर आणि धम्मप्रेमी मोठ्या संख्येने उपस्थित होते.
या ग्रंथप्रकाशन उपक्रमातून बहुजन हिताय सामाजिक बांधिलकी संस्था, पुणे आणि DVMP यांच्या वतीने समाजाला महत्त्वपूर्ण वैचारिक व सांस्कृतिक योगदान देण्यात आले. समाजात धम्मविचारांची जागृती निर्माण करणे, पाली भाषेचा प्रचार-प्रसार करणे आणि नव्या पिढीपर्यंत बुद्धांच्या शिकवणीचा वारसा पोहोचविणे, हे या उपक्रमाचे महत्त्वाचे उद्दिष्ट आहे.
✍🏻मुख्य संपादक – संदिप बारटक्के
