पुणे : नैऋत्य मोसमी पावसाने उशीर सुरू झाल्यानंतर लगेचच गती गमावल्यानंतर महाराष्ट्रात जून महिना संपला आणि त्याच्या सामान्य मासिक पावसाने केवळ अर्धा पाऊस पाडला, त्यामुळे सर्व चारही हवामानशास्त्रीय उपविभाग कमी झाले आणि बहुतेक जिल्ह्यांमध्ये सरासरीपेक्षा कमी पर्जन्यवृष्टी झाली.भारतीय हवामानशास्त्र विभाग (IMD) च्या 1-30 जूनच्या हंगामी पावसाच्या सारांशानुसार, राज्यात 105.8mm पाऊस पडला आहे 209.8mm च्या तुलनेत 50% ची तूट आहे.चार उपविभागांपैकी, मध्य महाराष्ट्रात 57% पावसाची तूट सर्वात वाईट आहे, सामान्य 157.7 मिमीच्या तुलनेत फक्त 68 मिमी पाऊस पडला. कोकण-गोव्यात, ज्यामध्ये सामान्यतः मोसमी पाऊस पडतो, तेथे सरासरी 701.5 मिमी पावसाच्या तुलनेत 389.1 मिमी पावसासह 45% तूट नोंदवली गेली. मराठवाडा आणि विदर्भात प्रत्येकी 39% पाऊस कमी झाला.दबलेल्या मान्सूनचा व्यापक परिणाम जिल्हानिहाय चित्रात दिसून आला. IMD मानकांनुसार सामान्य मानले तरी मुंबई शहरात सरासरीपेक्षा कमी 19% पावसाची नोंद झाली, तर मुंबई उपनगरात 22% ची तूट नोंदवली गेली.पुणे जिल्ह्यात ४८ टक्के पावसाची कमतरता आहे. नाशिक (57%), अहिल्यानगर (52%), जळगाव (43%), बीड (47%), नांदेड (43%), सोलापूर (37%), सांगली (49%), चंद्रपूर (37%), नागपूर (31%) आणि यवतमाळ (30%) आणि रत्नागिरी (40%) देखील कमतरतांच्या श्रेणीत राहिले.नंदुरबार (९१%), ठाणे (७५%), गोंदिया (७४%), सातारा (७४%), धुळे (७२%), गडचिरोली (७१%) आणि हिंगोली (६३%) हे जिल्हे मोठ्या कमतरतेच्या श्रेणीत घसरले आहेत.मोजकेच जिल्हे व्यापक तूटातून सुटले. त्यापैकी मुंबई (शहर), अकोला, अमरावती, वर्धा आणि बुलढाणा आहेत, जे सर्व IMD च्या सामान्य पावसाच्या श्रेणीत येतात.मान्सूनच्या प्रगतीला उशीर झालेला आणि अनुकूल हवामान प्रणालीची अनुपस्थिती यामुळे जूनच्या खराब पावसाचे श्रेय हवामानशास्त्रज्ञांनी दिले.“केरळमध्ये मॉन्सूनला सुरुवात होण्यास उशीर झाला, 4 जून रोजी झाला. सुमारे 12 ते 13 दिवस स्थिर राहण्यापूर्वी तो रत्नागिरीपर्यंत पोहोचला. मान्सून सामान्यत: लाटेने पुढे सरकतो. परंतु या वर्षी सुरुवातीच्या वाढीनंतर, त्यानंतरची लाट कमकुवत होती. परिणामी रेजिनल पर्जन्यमानाचे प्रमुख आणि बी एमडी सिंह यांनी सांगितले की, ” हवामान केंद्र (RMC), मुंबई. ते म्हणाले की, सामान्यत: नैऋत्य मान्सूनला बळकटी देणारी अनेक मोठ्या प्रमाणात वातावरणीय वैशिष्ट्ये जूनच्या बहुतांश काळात प्रतिकूल राहिली. “विषुववृत्तीय प्रदेशावर ढगांच्या पट्ट्यांचा कोणताही लक्षणीय विकास झाला नाही, आंतर-उष्णकटिबंधीय अभिसरण क्षेत्र (ITCZ) निष्क्रिय राहिले, मॅडन-ज्युलियन ऑसिलेशन (MJO) भारतीय पावसासाठी प्रतिकूल टप्प्यात राहिले, अरबी समुद्रावरील कमी-पातळीचे पश्चिमेकडील वारे कमकुवत राहिले,” आणि तो उत्तरेकडील झोन जिंकण्यात अयशस्वी ठरला. जोडले.आयएमडीच्या शास्त्रज्ञ सुषमा नायर यांनी सांगितले की, जूनमधील पावसाची तूट प्रामुख्याने अरबी समुद्रावरील कमकुवत मान्सूनचा प्रवाह, महिन्यात बंगालच्या उपसागरावर कमी दाबाची प्रणाली नसणे आणि मान्सूनच्या क्रियाकलापांना बळकट करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या MJOसह मोठ्या प्रमाणात वातावरणीय वैशिष्ट्यांचा अभाव यामुळे होते.सिंग म्हणाले की, 22-23 जूननंतर परिस्थिती सुधारण्यास सुरुवात झाली, जेव्हा वाऱ्याचा जोर वाढला आणि वाऱ्याचे शिअर झोन उत्तरेकडे सरकले, ज्यामुळे नैऋत्य मान्सून महाराष्ट्र आणि देशाच्या इतर भागांमध्ये दोन ते तीन दिवसांत वेगाने पुढे सरकला.ते पुढे म्हणाले, “ऑफशोअर ट्रफ, मान्सून ट्रफ, ईस्टरली जेट आणि व्हर्टिकल विंड शीअर यासह मान्सूनची प्रमुख वैशिष्ट्ये आता जूनच्या पहिल्या तीन आठवड्यांपेक्षा वेगळी झाली आहेत. ही वैशिष्ट्ये आता सक्रिय झाली आहेत, आणि म्हणूनच आम्हाला जुलैच्या पहिल्या आठवड्यात द्वीपकल्पीय प्रदेश आणि मध्य भारतात चांगल्या पावसाची अपेक्षा आहे.”सिंग म्हणाले की, उदयोन्मुख एल निनोमुळे मान्सूनच्या स्थितीत आणखी भर पडण्याची शक्यता आहे. उशीरा सुरू झालेला आणि कमकुवत मान्सून अभिसरण सोबतच, यामुळे जूनमध्ये महाराष्ट्रात सरासरीपेक्षा कमी पाऊस झाला. जुलै महिना सामान्यपेक्षा कोरडा राहू शकतोजुलै 2026 महाराष्ट्राच्या मोठ्या भागात सामान्यपेक्षा कोरडा राहू शकतो, हवामान मॉडेल सुचवते. नैऋत्य मान्सूनची सुरुवात आधीच मंदावल्यानंतर खरीप हंगामाच्या प्रगतीबद्दल चिंता वाढवत, IMD ने मंगळवारी जाहीर केलेल्या जुलै 2026 च्या ताज्या संभाव्य मासिक अंदाजानुसार, महाराष्ट्राच्या मोठ्या भागांमध्ये जुलैमध्ये सामान्यपेक्षा कमी पाऊस पडू शकतो.
✍🏻मुख्य संपादक – संदिप बारटक्के
